Kararın Özeti
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 3 yaşındaki çocuğun İsviçre’ye iadesinin çocuğu fiziki ve psikolojik tehlikeye maruz bırakacağı gerekçesiyle mahkemenin ret kararını onaylamış ve çocuğun annesinin yanında Türkiye’de kalmasına karar vermiştir.
Davanın Tarafları ve Talepleri
Davacının İstemi
Adalet Bakanlığı Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü adına İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı, İsviçre vatandaşı baba adına dava açmıştır. Davacı:
- 04.05.2019 doğumlu çocuğun İsviçre’de yaşadığını ve mutad meskeninin İsviçre olduğunu,
- 31.08.2019 tarihinde 3 haftalık tatil için Türkiye’ye geldiklerini,
- 20.09.2019 tarihinde İsviçre’ye dönmeleri gerektiği halde anne ve çocuğun geri dönmediğini,
- Çocuğun annesi tarafından Türkiye’de haksız olarak alıkonulduğunu ileri sürerek,
- Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Lahey Sözleşmesi hükümleri uyarınca çocuğun İsviçre’ye iadesini talep etmiştir.
Davalının Savunması
Türk vatandaşı anne ise şu savunmaları ileri sürmüştür:
- Eşinin kendisine psikolojik şiddet uyguladığı,
- Babanın takıntılı, değişken ve baskıcı bir kişiliğe sahip olduğu,
- Alkol ve uyuşturucu bağımlısı olduğu ve bu maddeleri çocuk yanında da tükettiği,
- Bu durumun çocuk için tehlike arz ettiği,
- Tatilde eşlerle anlaşmazlık yaşandığı ve boşanma kararı aldığı,
- 17.09.2019 tarihinde boşanma davası açtığı,
- Çocuğun anne sütü ile beslendiği ve anne bakım ve sevgisine muhtaç olduğu,
- Çocuğun mutad meskeninin Türkiye olduğu gerekçeleriyle davanın reddini istemiştir.
Mahkeme Süreçlerinin Detaylı İncelemesi
İlk Derece Mahkemesi Kararı
İstanbul Anadolu 21. Aile Mahkemesi, 25.09.2020 tarihli kararıyla davanın reddine karar vermiştir. Mahkeme:
- Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Lahey Sözleşmesi’nin 12/2, 13 ve 20. maddeleri uyarınca çocuğun üstün yararı gözetilerek genel kurala istisna getirilebileceğini,
- Anneye bağımlı yaşayan ortak çocuğun mutad meskeninin annenin mutad meskeni olduğunu,
- Boşanma davasında çocuğun velayetinin tedbiren anneye verildiğini,
- Çocuğun anne sütü ile beslendiğini,
- Babanın CBD sigarası kullandığını ve bunun çocuğu olumsuz etkileyeceğini belirterek,
- Çocuğun iadesinin fiziki ve psikolojik tehlike oluşturacağı gerekçesiyle ret kararı vermiştir.
Bölge Adliye Mahkemesi Kararı
İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 10. Hukuk Dairesi, 01.02.2021 tarihli kararıyla istinaf başvurularını reddetmiştir. Bölge Adliye Mahkemesi:
- Çocuğun yaşı ve anne bakım sevgisine olan ihtiyacını,
- Taraflar arasındaki boşanma davasını ve geçici velayetin anneye verilmesini,
- İlk derece mahkemesi kararının Sözleşme hükümlerine uygun olduğunu değerlendirerek ret kararını onamıştır.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi Bozma Kararı
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 19.04.2021 tarihli kararıyla yerel mahkeme kararını bozmuştur. Özel Daire:
- Çocuğun mutad meskeninin İsviçre olduğunu,
- Lahey Sözleşmesi’nin amacının çocuğun mutad meskene derhal iadesini sağlamak olduğunu,
- Yaş küçüklüğünün tek başına iade talebinin reddini haklı kılmaya yetmeyeceğini,
- Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadına atıfla somut koşullar itibariyle ciddi riskin ortaya konulması gerektiğini,
- Boşanma davasındaki geçici velayet kararının Sözleşme hükümleri bakımından önemi bulunmadığını (5717 sayılı Kanun md. 13),
- Çocuğun fiziki veya psikolojik tehlikeye maruz kalacağına ilişkin delil bulunmadığını belirterek bozma kararı vermiştir.
İlk Derece Mahkemesinin Direnme Kararı
İstanbul Anadolu 21. Aile Mahkemesi, 24.06.2021 tarihli direnme kararında ısrar etmiştir. Mahkeme:
- Yaş küçüklüğünün çocuğun üstün yararını belirlemede önemli kıstas olduğunu,
- Bu yaş grubundaki çocuğun anneden ayrı yaşamasının psikolojik ve fiziksel etkilerini,
- Hastane kayıtları ve sosyal inceleme raporunu,
- Dünya Sağlık Örgütü tavsiye verilerini,
- Çocuğa doğumundan beri annenin baktığını,
- İade halinde babanın çalışması nedeniyle çocuğa üçüncü kişi tarafından bakılacağını,
- Emzirme çağındaki çocuğun sağlık hakkını,
- Babanın TCK 191. maddesi kapsamında uyuşturucu kullanmasının çocuk için risk oluşturacağını gerekçe göstererek direnme kararı vermiştir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun Nihai Kararı
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 08.03.2022 tarihli kararıyla direnme kararını onamıştır.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun Temel Gerekçeleri
Hukuk Genel Kurulu’nun kararında öne çıkan temel gerekçeler şunlardır:
Haksız Alıkoyma Unsurunun Bulunmaması:
“Taraflar birlikte tatil amacıyla Türkiye’ye giriş yaptığına göre Sözleşme hükümlerinin ‘İş bu sözleşmenin amacı’ başlıklı 1. maddesinde ifade edildiği üzere davaya konu ortak çocuğun ‘gayri kanuni yollardan’ ülkeye getirildiğinden söz edilemeyeceği gibi, başvurucu babanın açılan boşanma davası nedeniyle davalı eşinin ve ortak çocuğun Türkiye’de kaldığını bilerek İsviçre’ye döndüğü göz önüne alındığında ortak çocuğun ‘alıkonulduğundan’ da bahsedilemeyecektir.”
Çocuğun Üstün Yararının Korunması:
“Bu yaştaki bir kız çocuğunun alıştığı anne sevgi ve şefkatinden mahrum kalmasının ise çocuğu fiziki ve psikolojik bir tehlikeye maruz bırakacağı açıktır. Kaldı ki, direnme kararında belirtildiği üzere iade halinde babanın çalışıyor olması nedeniyle çocuğa üçüncü bir kişi tarafından bakılacağı dikkate alındığında iadeden kaçınmayı gerektirecek vahim bir durumun varlığının da kabul edilmesi gerekmektedir.”
Sözleşme Hükümlerinin Değerlendirilmesi: Hukuk Genel Kurulu, Lahey Sözleşmesi’nin 13. maddesinde yer alan “geri dönmesinin çocuğu fiziki veya psikolojik bir tehlikeye maruz bırakacağı veya başka bir şekilde müsamaha edilemeyecek bir duruma düşüreceği yolunda ciddi bir risk” istisnasının somut olayda gerçekleştiğini kabul etmiştir.
Karşı Oy ve Farklı Görüş
Kararda yer alan karşı oy, şu gerekçelerle farklı görüş bildirmiştir:
- Dosya kapsamındaki delillere göre iade koşullarının oluştuğu,
- Çocuğun yaşının çok küçük olmasının tek başına iade talebinin reddine yeterli olmadığı,
- Geçici velayet kararının iade sürecinde çocuğun haklarını korumayı amaçladığı,
- Özel Daire bozma kararına uyularak iade talebinin kabulüne karar verilmesi gerektiği.
Sonuç ve Değerlendirme
Bu karar, uluslararası çocuk kaçırma davalarında çocuğun üstün yararının nasıl değerlendirilmesi gerektiği konusunda önemli ilkeler ortaya koymaktadır:
Ana Çıkarımlar
- Çocuğun Üstün Yararı Prensibi: Lahey Sözleşmesi’nin çocuğun mutad meskene iadesi kuralına rağmen, çocuğun fiziki ve psikolojik refahı öncelikli değerlendirme kriteri olmaktadır.
- Yaş Faktörünün Önemi: Küçük yaştaki çocukların anne bağımlılığı ve emzirme gibi biyolojik ihtiyaçları iade kararlarında belirleyici faktör olabilmektedir.
- Haksız Alıkoymanın İspatı: Tarafların birlikte seyahat ettiği ve babanın durumdan haberdar olarak tek başına döndüğü durumlarda “haksız alıkoyma” unsurunun gerçekleşmediği kabul edilmektedir.
- Geçici Velayet Kararlarının Etkisi: 5717 sayılı Kanun’un 13. maddesi gereği, iade başvurusundan sonra verilen velayet kararları tek başına iade talebinin reddine gerekçe oluşturmamakta, ancak çocuğun üstün yararının değerlendirilmesinde dikkate alınabilmektedir.
- Somut Risk Değerlendirmesi: İade kararlarında soyut tehlike değil, somut ve ciddi risklerin varlığının ortaya konulması gerekmektedir.
Kaynakça
Ana Kaynak: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2022/145, K. 2022/276, T. 08.03.2022
İlgili Mevzuat:
- Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Lahey Sözleşmesi (15.02.2000 tarih ve 23965 sayılı Resmi Gazete)
- 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yön ve Kapsamına Dair Kanun (04.12.2007 tarih ve 26720 sayılı Resmi Gazete)
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu Madde 191
Atıf Yapılan İçtihatlar:
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu 22.12.2010 tarih, 2010/2-628 E., 2010/693 K.
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu 16.04.2014 tarih, 2013/2-2354 E., 2014/523 K.
- Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 03.05.2012 tarih, 60328/09 başvuru numaralı karar
- Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru 2015/13760 başvuru numaralı karar